Sporządzam własnoręczny testament. Podjąłem decyzję, że jednego dziec­ka (syna) nie chcę w ogóle powoływać do spadku po mnie. Syn otrzymał już ode mnie znaczną pomoc, jednak w żaden sposób nie interesuje się losem moim czy naszej rodziny. Czy mogę go wydziedziczyć? Jeśli tak, to jak to zrobić?

Trzeba wyjaśnić, że samo niepowołanie określonej osoby w testamencie na spadkobiercę, nie oznacza, że nie będzie ona miała praw do rzeczy po zmarłym. Określone osoby mają bowiem prawo do tzw. zachowku. Zachowek należy się wtedy, gdy uprawniona osoba nie otrzymała po zmarłym swoistego "minimum zabezpieczenia". Taki zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Wynika to z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Zasadniczo zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym.

Jeśli więc Czytelnik "jedynie" nie powoła syna na spadkobiercę czy zapisobiercę, to nie stanie się on z punktu widzenia prawa spadkobiercą bądź zapisobiercą. Będzie jednak mógł domagać się od spadkobierców wypłacenia mu zachowku. Oczywiście domagając się zapłaty zachowku taki uprawniony musi uwzględnić to, że otrzymał określone rzeczy (prawa) m.in. w postaci darowizny uczynione za życia przez zmarłego.

Obowiązek wypłacenia zachowku można wyłączyć za pomocą wydziedziczenia. Prawne wydziedziczenie to pozbawienie uprawnionego przysługującego mu zachowku. Jeśli dziecko zostanie wydziedziczone, to nie tylko nie stanie się spadkobiercą, ale również nie będzie miało roszczenia do spadkobierców o zapłacenie mu zachowku. Wydziedziczenie musi być dokonane w testamencie. Pamiętać trzeba, że tylko wyjątkowe sytuacje uzasadniają wydziedziczenie (wtedy wydziedziczenie będzie skuteczne). Uprawniony może zostać wydziedziczony, gdy:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
   
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych,
   
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci.

Przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu. Nie wystarczy więc lakoniczne powtórzenie, że "syn uporczywie zaniedbywał względem mnie obowiązków rodzinnych". Trzeba wskazać, przez jaki okres i w jaki sposób dochodziło do tego rodzaju zdarzeń. Zwięzły opis pomoże bowiem ocenić później, w razie ewentualnego sporu, czy wydziedziczenie było zasadne.